چشم‌درد و سردرد دانش‌آموزان بعد از شروع مدرسه
با شروع سال تحصیلی، تغییر برنامه روزانه کودکان و نوجوانان می‌تواند باعث بروز علائم مختلفی شود. یکی از شکایت‌هایی که بعضی از والدین در هفته‌های ابتدایی مدرسه با آن مواجه می‌شوند، سردرد و چشم‌درد دانش‌آموزان بعد از مدرسه یا هنگام انجام تکالیف است.
کودکی که در تعطیلات تابستانی ساعت خواب متفاوتی داشته، زمان بیشتری را به بازی و فعالیت اختصاص داده و شاید کمتر مطالعه کرده است، با شروع مدرسه ناگهان باید چند ساعت در کلاس حضور داشته باشد، به تخته نگاه کند، کتاب و دفتر بخواند، تکالیف انجام دهد و گاهی بعد از مدرسه نیز از موبایل، تبلت یا رایانه استفاده کند.
در چنین شرایطی، خستگی چشم و سردرد ممکن است ایجاد شود؛ اما هر سردردی به معنی ضعف چشم نیست. مشکلات بینایی، کم‌خوابی، کم‌آبی، گرسنگی، استرس مدرسه، استفاده طولانی از صفحه‌نمایش، وضعیت نامناسب نشستن و حتی برخی انواع سردرد مانند میگرن نیز می‌توانند در ایجاد این مشکل نقش داشته باشند.
در این مقاله از درمانگاه شبانه‌روزی نگار بررسی می‌کنیم که مهم‌ترین علت‌های چشم‌درد و سردرد دانش‌آموزان چیست، والدین باید به چه علائمی توجه کنند و در چه شرایطی مراجعه به پزشک ضروری است.
چرا بعد از شروع مدرسه چشم‌درد و سردرد دانش‌آموزان بیشتر می‌شود؟
شروع مدرسه تنها به معنی باز شدن دوباره کلاس‌ها نیست؛ بلکه برنامه زندگی کودک نیز تغییر می‌کند.
کودک باید صبح زودتر از خواب بیدار شود، ساعت‌های مشخصی را در کلاس بگذراند، روی درس تمرکز کند، از روی تخته مطالب را بخواند و بعد از بازگشت به خانه تکالیف خود را انجام دهد.
اگر این تغییرات به‌صورت ناگهانی اتفاق بیفتند، ممکن است بدن کودک برای مدتی دچار خستگی شود.
مهم‌ترین عوامل احتمالی عبارت‌اند از:
- خستگی چشم
- مشکلات اصلاح‌نشده بینایی
- نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم
- استفاده طولانی از موبایل و تبلت
- مطالعه در نور نامناسب
- فاصله نامناسب چشم با کتاب
- کم‌خوابی
- کم‌آبی بدن
- نخوردن صبحانه
- گرسنگی طولانی
- استرس و اضطراب مدرسه
- نشستن طولانی‌مدت در وضعیت نامناسب
- سردردهای تنشی
- میگرن و سایر انواع سردرد
بنابراین برای پیدا کردن علت سردرد کودک، نباید فقط به چشم‌ها توجه کرد.
1 – خستگی چشم؛ یکی از علت‌های شایع ناراحتی دانش‌آموزان
چشم دانش‌آموز در طول روز ممکن است ساعت‌ها درگیر تمرکز روی فاصله‌های مختلف باشد.
کودک ابتدا به تخته نگاه می‌کند، سپس به دفتر و کتاب، دوباره به تخته و بعد از مدرسه نیز ممکن است مدت زیادی با موبایل یا تبلت کار کند.
تمرکز طولانی‌مدت می‌تواند باعث خستگی چشم شود.
خستگی چشم ممکن است با علائمی مانند موارد زیر همراه باشد:
- احساس سنگینی چشم
- سوزش چشم
- خشکی چشم
- اشک‌ریزش
- احساس فشار اطراف چشم
- تاری دید موقت
- حساسیت به نور
- مالیدن مکرر چشم‌ها
- سردرد بعد از مطالعه
اگر این علائم پس از استراحت کاهش پیدا کنند، خستگی چشم می‌تواند یکی از عوامل احتمالی باشد. با این حال، اگر کودک مرتباً دچار چشم‌درد یا سردرد می‌شود، بهتر است علت دقیق آن بررسی شود.
2 – ضعف بینایی ممکن است خودش را با سردرد نشان دهد
یکی از موضوعاتی که والدین باید به آن توجه کنند، مشکلات بینایی تشخیص‌داده‌نشده است. کودک ممکن است دچار نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم باشد اما خودش نتواند مشکل بینایی را به‌درستی توضیح دهد.
برای مثال ممکن است کودک بگوید:
«تخته را خوب نمی‌بینم.»
یا برای دیدن نوشته‌ها چشم‌هایش را تنگ کند. در برخی موارد نیز کودک به دلیل تلاش بیشتر برای واضح دیدن، بعد از مدتی دچار خستگی چشم یا سردرد می‌شود.
نشانه‌هایی که ممکن است به مشکل بینایی اشاره کنند
والدین بهتر است در صورت مشاهده رفتارهای زیر، وضعیت بینایی کودک را بررسی کنند:
- نزدیک شدن بیش از حد به کتاب
- نشستن بسیار نزدیک تلویزیون
- تنگ کردن چشم‌ها هنگام نگاه کردن به دور
- مشکل در دیدن نوشته‌های تخته
- شکایت از تاری دید
- مالیدن مداوم چشم‌ها
- سردرد هنگام مطالعه
- خستگی سریع هنگام انجام تکالیف
- کاهش علاقه به مطالعه به دلیل دشواری دیدن مطالب
البته وجود یکی از این علائم به‌تنهایی به معنی وجود بیماری چشمی نیست، اما در صورت تداوم بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.
3 – چرا استفاده زیاد از موبایل و تبلت می‌تواند چشم را خسته کند؟
موبایل، تبلت، رایانه و سایر نمایشگرها بخش زیادی از زندگی کودکان امروزی را تشکیل می‌دهند. دانش‌آموز ممکن است چند ساعت در مدرسه به مطالعه و یادگیری بپردازد و پس از آن نیز برای سرگرمی، بازی، آموزش یا انجام تکالیف از صفحه‌نمایش استفاده کند. نگاه کردن طولانی به نمایشگر می‌تواند باعث کاهش پلک زدن و در نتیجه افزایش خشکی و ناراحتی چشم شود. همچنین تمرکز مداوم روی فاصله نزدیک می‌تواند احساس خستگی ایجاد کند.
برای کاهش خستگی ناشی از صفحه‌نمایش چه کنیم؟
والدین بهتر است:
- زمان استفاده کودک از موبایل و تبلت را مدیریت کنند.
- استفاده طولانی‌مدت و بدون وقفه را کاهش دهند.
- کودک را تشویق کنند به‌صورت منظم از صفحه فاصله بگیرد.
- صفحه نمایش را در فاصله مناسب قرار دهند.
- روشنایی صفحه را متناسب با محیط تنظیم کنند.
- از استفاده از موبایل در محیط کاملاً تاریک جلوگیری کنند.
4 – نور نامناسب هنگام مطالعه
نور محیط مطالعه نیز می‌تواند روی راحتی چشم تأثیر بگذارد.مطالعه در محیط بسیار تاریک یا زیر نور بسیار شدید ممکن است باعث خستگی بیشتر شود. همچنین انعکاس نور روی صفحه نمایش یا کتاب می‌تواند دیدن مطالب را دشوارتر کند.
بهتر است محل مطالعه کودک:
- نور کافی داشته باشد.
- نور مستقیماً داخل چشم کودک نباشد.
- روی صفحه نمایش انعکاس شدید ایجاد نشود.
- کودک بتواند بدون نزدیک کردن بیش از حد صورت به کتاب مطالعه کند.
اگر کودک مرتباً از نور کلاس، تخته یا محیط مطالعه شکایت دارد، بهتر است این موضوع نیز در بررسی علت سردرد در نظر گرفته شود.
5 – کم‌خوابی؛ علت مهم سردرد دانش‌آموزان
در تعطیلات تابستانی بسیاری از کودکان دیرتر می‌خوابند و دیرتر بیدار می‌شوند. با شروع مدرسه، ساعت بیدار شدن تغییر می‌کند و اگر ساعت خواب نیز اصلاح نشود، کودک ممکن است با کمبود خواب مواجه شود.
کم‌خوابی می‌تواند باعث:
- خستگی
- کاهش تمرکز
- خواب‌آلودگی
- تحریک‌پذیری
- کاهش عملکرد در مدرسه
- سردرد
شود. به همین دلیل، بهتر است چند روز یا چند هفته قبل از شروع مدرسه، ساعت خواب کودک به‌تدریج به برنامه مناسب مدرسه نزدیک شود.
6 – کم‌آبی بدن می‌تواند باعث سردرد شود
دانش‌آموزان ممکن است در طول ساعات مدرسه به اندازه کافی آب ننوشند. گاهی کودک به دلیل مشغول بودن در کلاس یا بازی، نوشیدن آب را فراموش می‌کند. کم‌آبی بدن در برخی افراد می‌تواند با سردرد و خستگی همراه باشد. والدین بهتر است کودک را به نوشیدن آب در طول روز تشویق کنند و در روزهای گرم یا هنگام فعالیت بدنی، توجه بیشتری به دریافت مایعات داشته باشند. تشنگی، خشکی دهان، خستگی و کاهش ادرار می‌توانند از نشانه‌های کم‌آبی باشند.
7 – آیا نخوردن صبحانه باعث سردرد کودک می‌شود؟
برخی دانش‌آموزان به دلیل عجله صبحگاهی یا دیر بیدار شدن، صبحانه را حذف می‌کنند. فاصله طولانی بدون غذا ممکن است در بعضی کودکان با ضعف، بی‌حالی یا سردرد همراه شود. بهتر است کودک قبل از رفتن به مدرسه یک وعده غذایی متعادل دریافت کند.
صبحانه می‌تواند شامل ترکیبی از مواد غذایی مانند:
- تخم‌مرغ
- نان و پنیر
- شیر
- ماست
- میوه
- غلات کامل
- مغزها در صورت نداشتن حساسیت
باشد. نوع و مقدار صبحانه باید متناسب با سن، شرایط جسمی و نیاز غذایی کودک باشد.
8 – استرس مدرسه می‌تواند خودش را به شکل سردرد نشان دهد
همه سردردهای دانش‌آموزان منشأ جسمی یا چشمی ندارند. شروع مدرسه می‌تواند برای بعضی کودکان با نگرانی و استرس همراه باشد. امتحان، تکالیف، حضور در جمع، تغییر کلاس، ارتباط با همکلاسی‌ها یا نگرانی درباره عملکرد تحصیلی می‌توانند برای برخی کودکان فشار روانی ایجاد کنند.
استرس ممکن است با علائم جسمی مانند:
- سردرد
- دل‌درد
- تهوع
- بی‌اشتهایی
- خستگی
- اختلال خواب
همراه شود.
اگر والدین متوجه شوند سردرد کودک تقریباً همیشه در روزهای مدرسه اتفاق می‌افتد یا قبل از رفتن به مدرسه تشدید می‌شود، بهتر است علاوه بر بررسی جسمی، شرایط روحی کودک نیز مورد توجه قرار گیرد.
9 – وضعیت نامناسب نشستن می‌تواند باعث سردرد شود
دانش‌آموزان ممکن است ساعت‌های زیادی پشت میز بنشینند. خم کردن سر به سمت پایین، قوز کردن و قرار گرفتن طولانی در وضعیت نامناسب می‌تواند باعث خستگی و گرفتگی عضلات گردن و شانه شود. این وضعیت در برخی افراد می‌تواند با سردرد همراه شود.
بهتر است:
- میز و صندلی متناسب با قد کودک باشد.
- کودک برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت نماند.
- بین زمان‌های مطالعه استراحت کوتاه داشته باشد.
- کتاب در وضعیت مناسبی قرار بگیرد.
- هنگام مطالعه پشت و گردن در وضعیت راحتی قرار داشته باشند.
آیا هر سردردی در کودک به معنی ضعف چشم است؟
خیر. یکی از اشتباهات رایج این است که والدین هر سردردی را به ضعف چشم نسبت می‌دهند. سردرد می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و مشکلات بینایی تنها یکی از عوامل احتمالی هستند. کم‌خوابی، کم‌آبی، گرسنگی، استرس، خستگی، عفونت‌ها و انواع مختلف سردرد نیز می‌توانند نقش داشته باشند. بنابراین اگر کودک به‌صورت مکرر سردرد دارد، بهتر است علت آن به‌صورت مناسب بررسی شود.
چه علائمی نشان می‌دهند کودک ممکن است به معاینه بینایی نیاز داشته باشد؟
اگر کودک یکی از رفتارهای زیر را به‌طور مداوم نشان می‌دهد، بهتر است وضعیت بینایی او بررسی شود:
مشکل در دیدن تخته
اگر کودک مرتب می‌گوید نوشته‌های تخته را واضح نمی‌بیند یا برای دیدن تخته مجبور است جلوتر بنشیند.
نزدیک شدن بیش از حد به کتاب
اگر کودک هنگام مطالعه صورت خود را بسیار نزدیک کتاب می‌کند.
تنگ کردن چشم‌ها
تلاش برای واضح‌تر دیدن اشیای دور ممکن است با تنگ کردن چشم‌ها همراه شود.
تاری دید
اگر کودک از تاری دید شکایت دارد یا می‌گوید نوشته‌ها را گاهی تار می‌بیند.
سردرد هنگام مطالعه
اگر سردرد بیشتر هنگام مطالعه یا انجام تکالیف ایجاد می‌شود.
مالیدن مداوم چشم‌ها
مالیدن مکرر چشم‌ها می‌تواند نشانه خستگی، خشکی، حساسیت یا ناراحتی چشمی باشد. در صورت وجود چنین علائمی، بررسی وضعیت بینایی توسط پزشک یا متخصص مربوطه می‌تواند به مشخص شدن علت کمک کند.
چه زمانی چشم‌درد و سردرد کودک نیاز به مراجعه پزشکی دارد؟
چشم‌درد و سردرد خفیف و گاه‌به‌گاه ممکن است با استراحت و اصلاح عوامل محیطی بهتر شود. اما اگر علائم مکرر، شدید، طولانی یا رو به افزایش باشند، بهتر است کودک توسط پزشک ارزیابی شود.
همچنین وجود علائم زیر اهمیت بیشتری دارد:
- سردرد شدید یا ناگهانی
- سردردهای مکرر
- تاری دید مداوم
- دوبینی
- درد شدید چشم
- قرمزی شدید چشم همراه با درد
- استفراغ همراه با سردرد
- اختلال در تعادل
- ضعف یا بی‌حسی
- گیجی یا تغییر سطح هوشیاری
- سردرد بعد از ضربه به سر
- بدتر شدن تدریجی سردرد
- بیدار شدن کودک از خواب به دلیل سردرد
- تغییر قابل توجه در رفتار یا عملکرد روزانه
در این شرایط بهتر است بررسی پزشکی را به تأخیر نیندازید.
اگر کودک هر روز بعد از مدرسه سردرد دارد، چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
اگر کودک تقریباً هر روز بعد از مدرسه با سردرد به خانه برمی‌گردد، والدین می‌توانند این موارد را بررسی کنند:
آیا شب قبل خواب کافی داشته است؟
آیا قبل از مدرسه صبحانه خورده است؟
آیا در مدرسه آب کافی نوشیده است؟
آیا برای دیدن تخته مشکل دارد؟
آیا هنگام مطالعه بیش از حد به کتاب نزدیک می‌شود؟
آیا بعد از مدرسه ساعت زیادی با موبایل یا تبلت کار می‌کند؟
آیا سردرد در روزهای تعطیل کمتر می‌شود؟
آیا سردرد با تاری دید یا تهوع همراه است؟
ثبت زمان بروز سردرد و شرایطی که قبل از آن اتفاق افتاده است، می‌تواند اطلاعات مفیدی برای پزشک فراهم کند.
برای کاهش چشم‌درد و سردرد دانش‌آموزان چه کار کنیم؟
برای پیشگیری از بسیاری از عوامل قابل کنترل، چند اقدام ساده می‌تواند مفید باشد.
خواب منظم
با شروع مدرسه، برنامه خواب کودک را منظم کنید و اجازه ندهید استفاده از موبایل و بازی تا ساعات پایانی شب ادامه پیدا کند.
نوشیدن آب
کودک باید در طول روز به آب دسترسی داشته باشد.
صبحانه مناسب
صبحانه متعادل می‌تواند به شروع بهتر روز کمک کند.
استراحت هنگام مطالعه
مطالعه طولانی بدون وقفه می‌تواند خستگی ایجاد کند. بهتر است کودک در فاصله‌های مناسب از مطالعه فاصله بگیرد.
مدیریت صفحه‌نمایش
استفاده طولانی و بدون وقفه از موبایل، تبلت و رایانه را کاهش دهید.
نور مناسب
محل مطالعه باید روشنایی مناسب داشته باشد و نور مستقیم یا انعکاس شدید روی صفحه وجود نداشته باشد.
بررسی بینایی
اگر کودک مشکل دیدن تخته، تاری دید یا سردرد هنگام مطالعه دارد، معاینه بینایی را جدی بگیرید.
مراجعه به درمانگاه شبانه‌روزی نگار
گاهی والدین نمی‌دانند سردرد یا چشم‌درد کودک یک خستگی ساده است یا نیاز به بررسی پزشکی دارد. به‌خصوص زمانی که علائم تکرار می‌شوند یا کودک نمی‌تواند علت ناراحتی خود را به‌درستی توضیح دهد.
درمانگاه شبانه‌روزی نگار در مهرگان قزوین با ارائه خدمات درمانی و امکان مراجعه در ساعات مختلف شبانه‌روز، می‌تواند یکی از مراکز مراجعه خانواده‌ها برای بررسی علائم و مشکلات جسمی کودکان باشد.
در صورتی که کودک دچار سردرد مکرر، ضعف، بی‌حالی، علائم همراه یا سایر مشکلاتی شده است که نیاز به ارزیابی پزشکی دارد، مراجعه به پزشک می‌تواند به بررسی علت و انتخاب مسیر درمان مناسب کمک کند.
همچنین اگر مشخص شود علائم کودک نیازمند بررسی تخصصی‌تر است، پزشک می‌تواند بر اساس شرایط بیمار، ادامه روند تشخیص یا مراجعه به متخصص مربوطه را توصیه کند.
نکته مهم: در صورت بروز علائم شدید یا هشداردهنده، نباید منتظر ماند تا علائم خودبه‌خود برطرف شوند.
چرا بررسی زودهنگام علائم دانش‌آموزان اهمیت دارد؟
کودک ممکن است نتواند دقیق توضیح دهد که چه مشکلی دارد.
برای مثال، ممکن است فقط بگوید:
«چشمم درد می‌کند.»
در حالی که علت واقعی می‌تواند خستگی چشم، مشکل بینایی، سردرد، خشکی چشم، کم‌خوابی یا عامل دیگری باشد. از طرف دیگر، کودک ممکن است به دلیل عادت کردن به دید نه‌چندان واضح، اصلاً متوجه ضعف بینایی خود نشده باشد. به همین دلیل، توجه والدین به تغییر رفتار کودک اهمیت زیادی دارد.
اگر دانش‌آموزی که قبلاً بدون مشکل درس می‌خوانده، پس از شروع مدرسه مرتباً دچار سردرد می‌شود، نمی‌تواند نوشته‌های تخته را ببیند یا هنگام مطالعه چشم‌هایش را زیاد می‌مالد، بهتر است این علائم نادیده گرفته نشوند.
سوالات متداول درباره سردرد و چشم‌درد دانش‌آموزان
چرا کودک من بعد از مدرسه سردرد می‌گیرد؟
کم‌خوابی، کم‌آبی، گرسنگی، خستگی، استفاده زیاد از صفحه‌نمایش، استرس و مشکلات بینایی از علت‌های احتمالی هستند. اگر سردرد مرتب تکرار شود، بهتر است کودک معاینه شود.
آیا ضعف چشم باعث سردرد کودک می‌شود؟
مشکلات بینایی می‌توانند در برخی کودکان باعث خستگی چشم و سردرد شوند، به‌خصوص هنگام مطالعه یا تلاش برای دیدن نوشته‌های دور. با این حال، هر سردردی به معنی ضعف چشم نیست.
چرا چشم کودک بعد از انجام تکالیف درد می‌گیرد؟
مطالعه طولانی، تمرکز زیاد، نور نامناسب، خشکی چشم، استفاده از صفحه‌نمایش یا مشکلات بینایی می‌توانند از عوامل احتمالی باشند.
آیا موبایل باعث چشم‌درد دانش‌آموزان می‌شود؟
استفاده طولانی و بدون وقفه از موبایل و سایر صفحه‌نمایش‌ها می‌تواند باعث خستگی و خشکی چشم شود و در برخی افراد با سردرد همراه باشد.
آیا سردرد کودک می‌تواند به دلیل استرس مدرسه باشد؟
بله. استرس و اضطراب در برخی کودکان می‌تواند با علائم جسمی مانند سردرد، دل‌درد، تهوع، خستگی و اختلال خواب همراه شود.
چه زمانی باید برای سردرد کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر سردرد شدید، مکرر، رو به افزایش یا همراه با علائمی مانند تاری دید، دوبینی، استفراغ، ضعف، بی‌حسی، اختلال تعادل، گیجی یا ضربه به سر باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
آیا کودکی که عینک دارد هم ممکن است دچار سردرد شود؟
بله. تغییر شماره چشم، نامناسب بودن اصلاح بینایی یا وجود عوامل دیگری مانند کم‌خوابی و استرس می‌تواند باعث تداوم سردرد شود. در صورت ادامه علائم، بررسی مجدد توصیه می‌شود.
برای بررسی سردرد و چشم‌درد کودک در مهرگان قزوین کجا مراجعه کنیم؟
درمانگاه شبانه‌روزی نگار در مهرگان قزوین می‌تواند برای ارزیابی اولیه علائم و دریافت خدمات پزشکی مورد مراجعه خانواده‌ها قرار گیرد. در صورت نیاز، پزشک مسیر بررسی یا ارجاع مناسب را مشخص می‌کند.
جمع‌بندی
چشم‌درد و سردرد دانش‌آموزان بعد از شروع مدرسه می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. خستگی چشم، مشکلات بینایی، استفاده طولانی از موبایل و تبلت، نور نامناسب، کم‌خوابی، کم‌آبی، نخوردن صبحانه، استرس مدرسه و وضعیت نامناسب نشستن از عوامل احتمالی هستند.
با این حال، هر سردردی ناشی از ضعف چشم نیست و برای تشخیص علت واقعی باید شرایط کودک به‌صورت کامل در نظر گرفته شود.
اگر سردرد یا چشم‌درد کودک تکرار می‌شود، بر درس خواندن و فعالیت‌های روزمره او تأثیر گذاشته یا همراه با علائمی مانند تاری دید، دوبینی، استفراغ، اختلال تعادل یا سایر علائم غیرطبیعی است، بهتر است کودک توسط پزشک بررسی شود.
درمانگاه شبانه‌روزی نگار در مهرگان قزوین با ارائه خدمات درمانی به کودکان و خانواده‌ها، آماده ارائه خدمات پزشکی و بررسی مشکلات و علائم مختلف بیماران است. در صورت نیاز به ارزیابی پزشکی، والدین می‌توانند برای بررسی وضعیت فرزند خود به درمانگاه مراجعه کنند.
